Vương Lực và triết lý của Quizzman Fanqie Engine: Âm hệ không lấy tục đọc làm chuẩn

Series 2 · Nền tảng học thuật — Bài 3

• ← Bài 1: Quảng Vận → Nguyễn Tài Cẩn
• ← Bài 2: Phục dựng MC không phải đoán
• Chuyên mục: Phiên thiết

Trong quá trình nghiên cứu âm Hán Việt, rất nhiều người có xu hướng lấy cách đọc phổ biến ngày nay làm tiêu chuẩn để đánh giá đúng sai. Nếu một cách đọc khác với từ điển hiện đại, họ sẽ mặc nhiên cho rằng đó là lỗi. Tuy nhiên, trong ngôn ngữ học lịch sử, cách tiếp cận này có thể dẫn đến những kết luận sai lầm. Một trong những học giả có ảnh hưởng lớn nhất đến tư duy thiết kế của Quizzman Fanqie Engine chính là Vương Lực (王力, Wang Li). Điều mà Quizzman kế thừa không phải là từng quy luật cụ thể, mà là phương pháp nghiên cứu: âm hệ phải được nghiên cứu như một hệ thống độc lập, không lấy tục đọc hay thói quen sử dụng hiện đại làm tiêu chuẩn tuyệt đối.

Vương Lực là ai?

Vương Lực (1900–1986) là một trong những nhà ngôn ngữ học có ảnh hưởng sâu rộng nhất của Trung Quốc trong thế kỷ XX.

Ông nghiên cứu trên nhiều lĩnh vực:

• ngữ âm lịch sử;
• âm vận học;
• ngữ pháp Hán ngữ;
• lịch sử tiếng Hán;
• từ nguyên học;
• ngôn ngữ học so sánh.

Các công trình như:

• 《漢語史稿》
• 《漢語語音史》
• 《漢語音韻》
• 《中國語言學史》

đến nay vẫn là những tài liệu nền tảng trong nghiên cứu lịch sử tiếng Hán.

Điều khiến Vương Lực trở nên đặc biệt không chỉ nằm ở số lượng công trình, mà ở cách ông nhìn nhận âm hệ như một hệ thống khoa học.

Âm hệ không phải từ điển

Một trong những tư tưởng xuyên suốt trong các công trình của Vương Lực là:

Âm hệ phải được nghiên cứu như một hệ thống độc lập.

Điều đó có nghĩa:

Khi nghiên cứu lịch sử phát âm của một ngôn ngữ, điều cần quan tâm trước tiên là:

• quan hệ giữa các âm;
• quy luật biến đổi;
• cấu trúc âm vị.

Chứ không phải:

• người ngày nay đọc thế nào;
• chữ nào phổ biến hơn;
• từ điển hiện đại ghi gì.

Đây là nguyên tắc rất quan trọng trong ngôn ngữ học lịch sử.

Tục đọc không phải lúc nào cũng phản ánh lịch sử

Ngôn ngữ luôn thay đổi.

Trong hàng trăm hoặc hàng nghìn năm sử dụng, một từ có thể:

• đổi âm;
• đổi nghĩa;
• xuất hiện thêm cách đọc mới;
• hoặc chịu ảnh hưởng của các phương ngữ khác.

Nếu lấy cách đọc hiện đại làm tiêu chuẩn tuyệt đối, rất nhiều quy luật lịch sử sẽ biến mất.

Ví dụ.

Một chữ Hán có thể:

Middle Chinese

↓

Âm Hán Việt cổ

↓

Âm Hán Việt chuẩn

↓

Cách đọc hiện đại

Nếu chỉ nhìn điểm cuối cùng, chúng ta sẽ không hiểu được toàn bộ quá trình phát triển.

Đó là lý do Vương Lực luôn nhấn mạnh rằng:

Muốn hiểu một âm đọc, trước hết phải hiểu hệ thống âm vị đã tạo ra nó.

Triết lý này ảnh hưởng đến Quizzman Fanqie Engine như thế nào?

Ngay từ những phiên bản đầu tiên, nhóm phát triển Quizzman đã nhận ra một vấn đề.

Nếu cứ tiếp tục sửa engine để khớp với mọi cách đọc trong từ điển hiện đại, hệ thống sẽ nhanh chóng biến thành một bảng tra cứu khổng lồ.

Mỗi khi gặp một ngoại lệ, chỉ cần thêm một dòng dữ liệu.

Làm như vậy rất dễ.

Nhưng engine sẽ dần mất đi khả năng giải thích.

Thay vào đó, Quizzman lựa chọn cách tiếp cận gần với tư tưởng của Vương Lực.

Không hỏi:

Người ta đọc thế nào?

Mà hỏi:

Quy luật nào tạo ra cách đọc đó?

Đây là khác biệt căn bản giữa một Rule Engine và một Dictionary Engine.

Phonological Projection đứng trước Lexical Normalization

Triết lý này thể hiện rõ nhất trong kiến trúc của Quizzman Fanqie Engine.

Pipeline của engine được chia thành hai tầng độc lập.

Middle Chinese

↓

Phonological Projection

↓

Lexical Normalization

↓

Hybrid Result

Trong đó:

Phonological Projection chỉ làm một việc duy nhất.

Đó là:

áp dụng các quy luật âm vận học.

Ở giai đoạn này:

• không dùng từ điển;
• không dùng Thiều Chửu;
• không dùng dữ liệu thủ công;
• không dùng cách đọc phổ biến.

Engine chỉ trả lời:

Nếu tuân theo các quy luật lịch sử, âm Hán Việt sẽ phát triển thành dạng nào?

Đây chính là tầng phản ánh rõ nhất tư tưởng "âm hệ độc lập" của Vương Lực.

Từ điển là bằng chứng, không phải chân lý

Điều này không có nghĩa Quizzman bỏ qua từ điển.

Ngược lại.

Các nguồn như:

• Thiều Chửu;
• Đào Duy Anh;
• Khang Hy;
• Quảng Vận;

đều rất quan trọng.

Nhưng chúng xuất hiện ở tầng thứ hai.

Pure Projection

↓

Lexical Validation

↓

Hybrid

Từ điển giúp:

• xác nhận lớp đọc;
• đánh giá mức độ phổ biến;
• lựa chọn giữa nhiều ứng viên.

Chúng không quyết định quy luật âm vị.

Đây là một điểm khác biệt rất lớn giữa Quizzman Fanqie Engine và nhiều công cụ Hán Việt khác.

Không sửa quy luật để "chiều" ngoại lệ

Trong quá trình phát triển, nhóm Quizzman thường gặp những trường hợp như:

Quy luật

↓

A

Trong khi một số tài liệu hiện đại lại ghi:

B

Lúc này có hai lựa chọn.

Cách thứ nhất

Sửa quy luật để mọi trường hợp đều thành B.

Đây là cách nhanh nhất.

Nhưng sau một thời gian, engine sẽ chứa hàng trăm ngoại lệ chồng chéo.

Cách thứ hai

Giữ nguyên quy luật.

Đưa B vào tầng Lexical Normalization.

Quizzman luôn ưu tiên cách thứ hai.

Điều này giúp:

• quy luật âm vị luôn nhất quán;
• các ngoại lệ được quản lý riêng;
• engine vẫn có khả năng giải thích.

Đó cũng chính là tinh thần mà Vương Lực theo đuổi trong nghiên cứu lịch sử tiếng Hán.

"Âm hệ không lấy tục đọc làm chuẩn"

Trong tài liệu nội bộ của Quizzman Fanqie Engine có một câu được xem như phương châm phát triển:

音系不以俗读为是非

Có thể diễn đạt sang tiếng Việt là:

Âm hệ không lấy tục đọc làm chuẩn đúng sai.

Câu nói này không có nghĩa phủ nhận giá trị của cách đọc hiện đại.

Nó chỉ nhấn mạnh rằng:

Muốn nghiên cứu lịch sử phát âm, trước hết phải tách biệt:

• quy luật âm vị;
• và kết quả của lịch sử sử dụng ngôn ngữ.

Hai thứ này liên quan chặt chẽ với nhau nhưng không hoàn toàn đồng nhất.

Kim chỉ nam của Quizzman Fanqie Engine

Nếu phải tóm tắt toàn bộ triết lý thiết kế của Quizzman Fanqie Engine trong một câu, thì đó chính là:

Quy luật đứng trước dữ liệu.

Engine không cố gắng chứng minh rằng mọi cách đọc trong từ điển đều sai hoặc đều đúng.

Engine cũng không cố gắng thay thế công trình của các nhà ngôn ngữ học.

Mục tiêu của Quizzman là mô hình hóa các quy luật âm vận học thành những thuật toán có thể tính toán, kiểm chứng và giải thích.

Chỉ sau khi các quy luật đã hoàn thành, engine mới sử dụng các nguồn từ điển và dữ liệu lịch sử để lựa chọn cách đọc phù hợp nhất.

Đó là lý do Quizzman Fanqie Engine không xem từ điển là điểm khởi đầu của bài toán, mà xem âm hệ mới là nền móng. Chính tư tưởng này, chịu ảnh hưởng sâu sắc từ phương pháp nghiên cứu của Vương Lực, đã trở thành kim chỉ nam xuyên suốt trong quá trình thiết kế và phát triển engine.

→ Series 2 · Bài 4: Từ Khang Hy Tự Điển đến thuật toán: Hành trình xây dựng Parser của Quizzman Fanqie Engine