Nếu xem Đạo gia là một trường phái triết học thì Đạo giáo sơ kỳ là một tổ chức tôn giáo có cơ cấu xã hội, nghi lễ và giáo quyền. Mặc dù sử dụng danh nghĩa của Lão Tử và lấy Đạo Đức Kinh làm một trong những kinh điển quan trọng, Đạo giáo sơ kỳ không xây dựng hoàn toàn trên triết lý của Lão Trang mà tổng hợp từ nhiều nguồn khác nhau.
Bài liên quan: Phân biệt Đạo gia, Âm dương gia, Ngũ hành gia và Đạo giáo. Có thể đọc trước tác gốc tại Đạo Đức Kinh và Trang Tử.
1. Cấu trúc của Đạo giáo sơ kỳ
Đạo giáo đầu thời Đông Hán, đặc biệt là Thiên Sư đạo (天師道), có một hệ thống tổ chức khá chặt chẽ.
Cấu trúc khái quát:
- Đạo (道) — nguồn gốc tối cao
- Thái Thượng Lão Quân (太上老君) — Lão Tử được thần thánh hóa
- Thiên Sư (天師) — giáo chủ nhận mặc khải và lập giáo
- Đạo quan / Giáo khu — tế lễ và truyền giáo
- Đạo sĩ — tầng lớp chuyên trách nghi lễ
- Tín đồ — cộng đồng giữ giới và tham gia tế lễ
Đạo (道)
Được xem là nguồn gốc tối cao của vũ trụ.
Khái niệm này kế thừa trực tiếp từ Lão Tử.
Thái Thượng Lão Quân
Đây chính là Lão Tử sau khi được thần thánh hóa.
Trong Đạo gia, Lão Tử chỉ là một hiền triết.
Trong Đạo giáo, ông trở thành vị thần tối cao truyền đạo cho nhân gian.
Đây là một trong những thay đổi lớn nhất.
Thiên Sư
Người đầu tiên được xem là Thiên Sư là Trương Đạo Lăng (張道陵).
Theo truyền thống Đạo giáo, ông được Thái Thượng Lão Quân mặc khải và trao quyền lập giáo.
Từ đây hình thành chức vị giáo chủ có quyền:
- truyền giới
- phong chức
- chủ trì nghi lễ
- quản lý tín đồ
Trong triết học Lão Trang hoàn toàn không tồn tại khái niệm giáo chủ hay quyền lực tôn giáo như vậy.
Đạo sĩ
Đạo sĩ trở thành tầng lớp chuyên trách:
- tụng kinh
- làm lễ
- chữa bệnh
- trừ tà
- viết phù
- cầu mưa
- cúng tế
Đây là những chức năng mang tính tôn giáo và nghi lễ.
Tín đồ
Người theo đạo phải:
- đăng ký nhập đạo
- giữ giới luật
- tham gia tế lễ
- đóng "Ngũ đấu mễ" (ở giai đoạn đầu của Ngũ Đấu Mễ đạo)
Điều này cho thấy Đạo giáo đã trở thành một tổ chức xã hội có quy củ.
2. Đạo giáo sơ kỳ tiếp thu những gì ngoài Lão Trang?
Đạo giáo tổng hợp nhiều nguồn:
- Đạo gia — khái niệm Đạo và một số tư tưởng thuận theo tự nhiên
- Âm Dương và Ngũ Hành — mô hình vận động của vũ trụ và xã hội
- Kinh Dịch — hệ thống biến hóa và tượng số
- Phương sĩ — dưỡng sinh, thuật số, cầu trường sinh
- Tín ngưỡng dân gian — thần linh, tế lễ, trừ tà
Nói cách khác, Đạo giáo không phải là "Đạo gia được tổ chức lại", mà là một hệ thống tổng hợp nhiều truyền thống tư tưởng và tín ngưỡng.
3. Những điểm khác biệt với triết lý Lão – Trang
a. Thần thánh hóa Lão Tử
Lão Tử trong Đạo Đức Kinh chưa từng tự nhận mình là thần.
Ông chỉ trình bày quan điểm về Đạo và cách sống thuận theo Đạo.
Đạo giáo lại tôn ông thành:
- Thái Thượng Lão Quân
- một trong Tam Thanh
- vị thần giáng thế nhiều lần để cứu nhân loại
Đây là sự phát triển của thần học, không phải nội dung trong triết học Lão Trang.
b. Thiết lập giáo quyền
Lão Tử và Trang Tử không lập giáo hội.
Không có:
- giáo chủ
- chức sắc
- cấp bậc
- nghi lễ bắt buộc
Trang Tử thậm chí nhiều lần phê phán sự câu nệ lễ nghi và quyền lực.
Đạo giáo sơ kỳ lại xây dựng đầy đủ cơ cấu tổ chức để duy trì cộng đồng tín đồ.
c. Nghi lễ và phù chú
Lão Trang gần như không đề cập:
- viết phù
- trừ tà
- triệu thần
- cầu đảo
- đàn pháp
Đây là di sản của:
- phương sĩ
- vu thuật cổ đại
- tín ngưỡng dân gian
Đạo giáo tiếp thu rồi hệ thống hóa thành các nghi thức tôn giáo.
d. Quan niệm về trường sinh
Lão Tử nói đến "trường cửu", "bất vong", "tri túc", chủ yếu trong ý nghĩa sống hợp với Đạo và giữ gìn sinh mệnh.
Trang Tử còn xem sống và chết là hai trạng thái tự nhiên trong quá trình biến hóa của vũ trụ, không cổ vũ việc cưỡng cầu bất tử.
Đạo giáo về sau phát triển mạnh các học thuyết:
- luyện đan
- phục thực
- dẫn khí
- nội đan
- ngoại đan
- thành tiên
- trường sinh bất tử
Đây là ảnh hưởng rất rõ từ truyền thống phương sĩ và thuật dưỡng sinh.
e. Quan niệm về thần linh
Trong Lão Trang, Đạo là nguyên lý vô hình, không mang ý chí nhân cách.
Đạo giáo lại xây dựng một hệ thống thần linh rất phong phú:
- Tam Thanh
- Ngọc Hoàng
- Tinh quân
- Thành Hoàng
- Thổ Địa
- vô số thần tiên khác
Điều này phản ánh sự hòa nhập của Đạo giáo với tín ngưỡng dân gian Trung Hoa.
4. Vì sao Đạo giáo vẫn tôn Lão Tử?
Lý do chủ yếu là tính chính danh.
Vào cuối thời Đông Hán, tư tưởng của Lão Tử đã có uy tín rất lớn trong giới trí thức. Việc lấy Lão Tử làm người khai sáng giúp Đạo giáo:
- tạo nền tảng triết học cho giáo lý;
- nâng cao uy tín của tổ chức;
- thống nhất nhiều truyền thống tín ngưỡng khác nhau dưới một biểu tượng chung.
Vì vậy, Lão Tử trở thành biểu tượng trung tâm của Đạo giáo, dù giáo lý của tôn giáo này đã vượt ra ngoài phạm vi triết học nguyên thủy của Đạo Đức Kinh.
Kết luận
Đạo giáo sơ kỳ kế thừa từ Lão Trang khái niệm Đạo và một số tư tưởng về thuận theo tự nhiên, nhưng đồng thời bổ sung nhiều yếu tố không có trong triết học Đạo gia như thần học, giáo quyền, nghi lễ, phù chú, luyện đan và hệ thống thần linh. Vì thế, mối quan hệ giữa hai bên nên được hiểu là kế thừa và phát triển có chọn lọc, chứ không phải đồng nhất.
Nói cách khác, Lão Trang là một trong những nền tảng tư tưởng của Đạo giáo, nhưng không phải toàn bộ Đạo giáo. Phần lớn diện mạo của Đạo giáo hình thành từ sự dung hợp giữa Đạo gia, Âm Dương Ngũ Hành, Kinh Dịch, truyền thống phương sĩ và tín ngưỡng dân gian qua nhiều thế kỷ phát triển.