Giả sử nếu là Trang Tử, ông sẽ nói gì về Đạo giáo?
Lưu ý: Bài viết dưới đây là một phép đối thoại giả định, được xây dựng từ tư tưởng và các ngụ ngôn trong Trang Tử. Đây không phải là lời nói lịch sử của Trang Tử.
Có thể đọc thêm Hệ thống của Đạo giáo sơ kỳ và vì sao không hoàn toàn tuân theo triết lý Lão – Trang, Phân biệt Đạo gia, Âm dương gia, Ngũ hành gia và Đạo giáo, và trước tác Trang Tử.
"Các ngươi đã biến Đạo thành một tôn giáo."
Nếu Trang Tử nhìn thấy Đạo giáo nhiều thế kỷ sau mình, có lẽ điều khiến ông ngạc nhiên đầu tiên không phải là việc người ta tôn Lão Tử thành thần, mà là việc người ta cố gắng đóng khung Đạo.
Trong Đại Tông Sư (大宗師), Trang Tử viết:
夫道，有情有信，無為無形；可傳而不可受，可得而不可見。
"Đạo có thực và đáng tin, nhưng vô vi, vô hình; có thể lĩnh hội chứ không thể trao nhận, có thể đạt đến chứ không thể nhìn thấy."
Nếu Đạo vốn vô hình và không thể trao truyền như một vật thể, thì liệu có thể có một tổ chức nào tự nhận mình độc quyền nắm giữ Đạo?
Có lẽ Trang Tử sẽ mỉm cười.
"Các ngươi đang dùng hình thức để thay thế cái vô hình."
Trang Tử luôn cảnh giác với việc con người bám chấp vào hình thức.
Trong thiên Ngoại Vật (外物), ông kể câu chuyện nổi tiếng:
筌者所以在魚，得魚而忘筌；蹄者所以在兔，得兔而忘蹄；言者所以在意，得意而忘言。
"Lờ dùng để bắt cá; bắt được cá thì quên cái lờ.
Bẫy dùng để bắt thỏ; bắt được thỏ thì quên cái bẫy.
Lời nói dùng để truyền ý; hiểu được ý thì quên lời."
Trang Tử sẽ hỏi:
"Nếu kinh điển chỉ là chiếc bè qua sông, vì sao các ngươi lại thờ chiếc bè?
Nếu nghi lễ chỉ là phương tiện, vì sao các ngươi lại coi phương tiện là cứu cánh?"
"Đạo không nằm trong đạo quán."
Trong thiên Tri Bắc Du (知北遊), Trang Tử viết:
道在蝼蚁，道在稊稗，道在瓦甓，道在屎溺。
"Đạo ở trong con kiến.
Đạo ở trong cỏ dại.
Đạo ở trong gạch ngói.
Đạo ở cả trong phân và nước tiểu."
Đó là một tuyên ngôn cực kỳ táo bạo.
Đạo không cư trú ở nơi linh thiêng hơn nơi khác.
Đạo không vì có đàn tế mà xuất hiện.
Đạo không vì có phù chú mà linh nghiệm.
Nếu Đạo có mặt trong mọi sự vật, thì việc giới hạn Đạo vào một giáo đường hay một hệ thống nghi lễ là tự thu hẹp điều vốn vô hạn.
"Các ngươi đang tìm tiên, còn ta chỉ muốn tiêu dao."
Đạo giáo phát triển nhiều phương pháp luyện đan, trường sinh và thành tiên.
Trang Tử lại có một thái độ khác đối với sinh tử.
Trong thiên Đại Tông Sư, ông xem sinh và tử chỉ là hai giai đoạn của một quá trình biến hóa.
Ở thiên Chí Lạc (至樂), khi vợ mất, ông chỉ gõ bồn mà hát.
Huệ Tử trách ông vô tình.
Trang Tử đáp rằng ban đầu ông cũng đau buồn, nhưng rồi nhận ra:
Con người từ vô mà thành hữu.
Từ hữu mà có sinh.
Từ sinh mà có tử.
Đó giống như bốn mùa luân chuyển.
Nếu vậy, còn gì phải cưỡng cầu bất tử?
Có lẽ Trang Tử sẽ nói:
"Nếu ngươi quá sợ cái chết, thì chính nỗi sợ ấy đã khiến ngươi đánh mất tự do."
"Các ngươi muốn quản lý Đạo."
Trang Tử chưa bao giờ thích quyền lực.
Ông từng từ chối ra làm quan.
Trong thiên Thu Thủy (秋水), ông kể chuyện con rùa thần.
Sở vương sai sứ mời ông ra giúp nước.
Trang Tử hỏi:
"Có con rùa thần đã chết ba nghìn năm, được đặt trong miếu để người ta thờ phụng.
Nếu là con rùa ấy, nó muốn chết để lưu lại cái mai hay muốn sống để kéo đuôi trong bùn?"
Sứ giả đáp:
"Dĩ nhiên nó muốn sống kéo đuôi trong bùn."
Trang Tử nói:
"Vậy các ông về đi. Ta cũng muốn kéo đuôi trong bùn."
Nếu ngay cả chức vị do quốc quân ban còn bị từ chối, thật khó hình dung Trang Tử sẽ thích một hệ thống giáo quyền với cấp bậc, phẩm hàm và quyền uy.
"Đừng biến Lão Tử thành thần."
Lão Tử trong Đạo Đức Kinh chưa từng nói mình là thần.
Ông chỉ tự xem mình là người quan sát Đạo.
Nếu đem một hiền triết biến thành đối tượng sùng bái, liệu đó còn là tinh thần của Lão Tử nữa không?
Trang Tử từng nói:
指窮於為薪，火傳也，不知其盡也。
"Lửa truyền từ củi này sang củi khác, không ai biết điểm kết thúc."
Điều quan trọng là ngọn lửa của trí tuệ tiếp tục cháy.
Không phải giữ lại mãi một khúc củi.
Có phải Trang Tử sẽ phủ nhận hoàn toàn Đạo giáo?
Chưa chắc.
Trang Tử không phải người thích phủ nhận tuyệt đối.
Ông phản đối sự chấp trước.
Nếu nghi lễ giúp con người sống tốt hơn mà không tự cho mình nắm độc quyền chân lý, có lẽ ông sẽ chỉ mỉm cười rồi bỏ đi.
Nếu người ta khẳng định:
"Đây là con đường duy nhất của Đạo."
Có lẽ ông sẽ kể thêm một câu chuyện ngụ ngôn.
Bởi với Trang Tử, chân lý không nằm ở sự áp đặt, mà nằm ở khả năng nhìn thấy tính tương đối của mọi lập trường.
Kết luận
Nếu Trang Tử đối thoại với Đạo giáo, điều ông chất vấn có lẽ không phải là việc con người thờ thần, lập đạo quán hay cử hành nghi lễ. Điều ông sẽ chất vấn là sự chấp trước.
Khi phương tiện bị xem là sự cứu rỗi, nghi lễ bị đồng nhất với Đạo, giáo quyền được đặt cao hơn tự do tinh thần và một con đường được tuyên bố là duy nhất, thì tất cả đều đi ngược lại tinh thần mà Trang Tử nhiều lần nhấn mạnh: Đạo không thể bị giam giữ trong bất kỳ khuôn mẫu nào.
Theo cách nhìn ấy, điều Trang Tử muốn giữ gìn không phải là một tôn giáo, mà là sự tự do của con người trước mọi hình thức cố định. Đó cũng chính là tinh thần của tiêu dao (逍遙) và tề vật (齊物) xuyên suốt toàn bộ tác phẩm Trang Tử.