Vì sao một chữ Hán có nhiều phản thiết? Hiểu đúng về sự hình thành của các vận thư cổ

Series 2 · Nền tảng học thuật — Bài 9

• ← Bài 1: Quảng Vận → Nguyễn Tài Cẩn
• ← Bài 2: Phục dựng MC không phải đoán
• ← Bài 3: Vương Lực · Âm hệ
• ← Bài 4: Parser Khang Hy
• ← Bài 5: Không hardcode 50.000 chữ
• ← Bài 6: Hơn 200 quy luật
• ← Bài 7: Pure Projection & Lexical
• ← Bài 8: Candidate Ranking
• Chuyên mục: Phiên thiết

Khi mới tiếp cận phản thiết, nhiều người thường đặt ra một câu hỏi rất tự nhiên: "Nếu mỗi chữ Hán chỉ có một cách phát âm thì tại sao lại tồn tại nhiều phản thiết?" Có những chữ trong Quảng Vận mang một phản thiết, nhưng sang Tập Vận lại xuất hiện thêm phản thiết khác, đến Khang Hy Tự Điển lại trích dẫn thêm nhiều nguồn nữa. Điều này khiến nhiều người cho rằng các vận thư mâu thuẫn với nhau. Thực tế hoàn toàn ngược lại. Sự tồn tại của nhiều phản thiết không phải là lỗi, mà phản ánh lịch sử phát triển của tiếng Hán và quá trình biên soạn các vận thư qua nhiều triều đại.

Trước hết cần hiểu phản thiết là gì?

Trong các vận thư cổ, người xưa không sử dụng bảng ký hiệu ngữ âm như IPA ngày nay.

Thay vào đó, họ sử dụng phương pháp phản thiết (反切) để ghi cách phát âm.

Ví dụ:

德紅切

có nghĩa là:

• lấy phụ âm đầu của chữ 德;
• lấy phần vần và thanh điệu của chữ 紅.

Từ hai chữ này, người đọc thời bấy giờ có thể suy ra cách phát âm của chữ cần tra.

Đây là một phương pháp mô tả âm đọc, chứ không phải phiên âm trực tiếp.

Một chữ Hán không đồng nghĩa với một cách đọc

Điều đầu tiên cần thay đổi là một quan niệm rất phổ biến.

Nhiều người nghĩ:

Một chữ

↓

Một âm đọc

Nhưng trong lịch sử tiếng Hán, điều này gần như chưa bao giờ đúng.

Một chữ có thể:

• mang nhiều nghĩa;
• thuộc nhiều từ loại;
• được sử dụng ở nhiều vùng;
• trải qua nhiều giai đoạn phát triển khác nhau.

Do đó, việc tồn tại nhiều cách đọc là điều hoàn toàn bình thường.

Ngày nay trong tiếng Trung hiện đại vẫn còn rất nhiều chữ đa âm như:

• 行
• 長
• 樂
• 重

Hiện tượng này đã tồn tại từ rất sớm.

Các vận thư không được biên soạn cùng một thời điểm

Một nguyên nhân quan trọng khác là:

Các vận thư không xuất hiện cùng lúc.

Ví dụ:

Giữa các bộ sách này có thể cách nhau hàng trăm năm.

Trong khoảng thời gian đó:

• tiếng Hán tiếp tục thay đổi;
• cách phân loại vận cũng thay đổi;
• nhiều tư liệu mới được bổ sung.

Do đó, việc một chữ xuất hiện nhiều phản thiết là điều rất dễ hiểu.

Mỗi vận thư có mục đích biên soạn khác nhau

Không phải tất cả các vận thư đều nhằm phục dựng cùng một hệ thống phát âm.

Ví dụ.

Quảng Vận chủ yếu kế thừa truyền thống của Thiết Vận, dùng làm chuẩn cho âm vận học.

Trong khi đó.

Tập Vận có mục tiêu mở rộng hơn.

Nó bổ sung:

• nhiều dị âm;
• nhiều dị thể;
• nhiều phản thiết chưa từng xuất hiện trước đó.

Vì vậy.

Nếu một chữ có nhiều phản thiết trong Tập Vận hơn Quảng Vận thì đó là điều hoàn toàn bình thường.

Đó là sự mở rộng dữ liệu, không phải sự mâu thuẫn.

Khang Hy Tự Điển không tạo ra phản thiết mới

Một điểm rất dễ gây hiểu nhầm là:

Nhiều người nghĩ phản thiết trong Khang Hy đều do người biên soạn Khang Hy tạo ra.

Thực tế không phải vậy.

Khang Hy Tự Điển chủ yếu làm nhiệm vụ:

• tổng hợp;
• trích dẫn;
• đối chiếu.

Một mục từ thường ghi rất rõ nguồn của từng phản thiết.

Ví dụ có thể thấy:

廣韻

↓

...

集韻

↓

...

唐韻

↓

...

Điều này giúp người đọc biết được phản thiết đó xuất phát từ đâu.

Đối với Quizzman Fanqie Engine, đây là thông tin cực kỳ quan trọng.

Nhiều phản thiết không có nghĩa là nhiều phát âm khác nhau

Đây là điểm khiến rất nhiều người mới học nhầm lẫn.

Giả sử một chữ có:

AB切

và

CD切

Điều đó không đồng nghĩa với việc tồn tại hai cách phát âm hoàn toàn khác nhau.

Trong nhiều trường hợp.

Hai phản thiết khác nhau lại mô tả cùng một hồ sơ Middle Chinese.

Ví dụ.

Hai hạ tự khác nhau nhưng:

• cùng vận;
• cùng thanh;
• cùng khai hợp;
• cùng đẳng.

Khi đó.

Kết quả phục dựng gần như giống hệt nhau.

Nói cách khác.

Có nhiều phản thiết nhưng chỉ có một hồ sơ âm vị.

Ngược lại, cũng có trường hợp thực sự khác nhau

Dĩ nhiên.

Không phải mọi phản thiết đều hội tụ về cùng một kết quả.

Có những trường hợp phản thiết phản ánh:

• lớp đọc cổ;
• lớp đọc mới;
• dị âm;
• nhiều nghĩa;
• hoặc nhiều truyền thống phát âm.

Đây là những trường hợp rất có giá trị đối với nghiên cứu lịch sử tiếng Hán.

Quizzman Fanqie Engine vì vậy không loại bỏ chúng.

Thay vào đó.

Engine giữ lại toàn bộ các khả năng.

Tại sao Quizzman không chọn ngay một phản thiết?

Giả sử parser chỉ lấy phản thiết đầu tiên.

Character

↓

Fanqie đầu tiên

↓

Engine

Cách làm này rất đơn giản.

Nhưng sẽ làm mất rất nhiều thông tin học thuật.

Thay vào đó.

Quizzman xây dựng toàn bộ một không gian ứng viên.

Character

↓

Fanqie A

↓

Fanqie B

↓

Fanqie C

↓

Fanqie D

Mỗi phản thiết được phân tích độc lập.

Từ đó tạo thành nhiều hồ sơ Middle Chinese khác nhau nếu cần.

Sau này Candidate Ranking mới đánh giá đâu là ứng viên phù hợp nhất.

Nhiều phản thiết là bằng chứng của lịch sử

Một cách nhìn thú vị là:

Mỗi phản thiết giống như một "bức ảnh" được chụp ở một thời điểm khác nhau.

Nếu chỉ giữ lại một phản thiết.

Chúng ta chỉ còn một bức ảnh.

Nếu giữ lại toàn bộ.

Chúng ta có thể quan sát cả quá trình thay đổi của âm đọc qua nhiều thế kỷ.

Đây chính là điều mà các nhà ngôn ngữ học lịch sử quan tâm.

Quizzman Fanqie Engine cũng lựa chọn cách tiếp cận này.

Từ phản thiết đến hồ sơ Middle Chinese

Một điểm quan trọng trong thiết kế của Quizzman là:

Engine không xem phản thiết là kết quả cuối cùng.

Mỗi phản thiết chỉ là dữ liệu đầu vào.

Sau khi được parser xử lý.

Phản thiết sẽ được chuyển thành:

• thanh mẫu;
• vận;
• nhiếp;
• đẳng;
• khai hợp;
• thanh điệu;
• phục dựng Middle Chinese.

Chính những thuộc tính này mới là dữ liệu mà các thuật toán suy diễn Hán Việt và Pinyin sử dụng.

Do đó.

Hai phản thiết khác nhau nhưng cùng tạo ra một hồ sơ Middle Chinese sẽ không còn khác biệt đáng kể trong các bước xử lý tiếp theo.

Nhiều phản thiết không phải là vấn đề cần loại bỏ

Trong kỹ thuật phần mềm, dữ liệu trùng lặp thường được xem là điều cần tránh.

Nhưng trong ngôn ngữ học lịch sử, nhiều phản thiết lại là một nguồn thông tin vô cùng quý giá.

Chúng phản ánh:

• quá trình phát triển của tiếng Hán;
• sự kế thừa giữa các vận thư;
• những dị âm được ghi nhận qua nhiều thời kỳ;
• và cách các học giả cổ đại quan sát hệ thống ngữ âm.

Thay vì xem đây là "dữ liệu nhiễu", Quizzman Fanqie Engine xem mỗi phản thiết là một mảnh ghép của lịch sử. Engine không cố gắng loại bỏ sự đa dạng đó, mà xây dựng các thuật toán để phân tích, so sánh và đánh giá từng phản thiết trước khi lựa chọn ứng viên phù hợp nhất. Đây cũng chính là nền tảng cho hệ thống Candidate Ranking và là một trong những đặc điểm quan trọng nhất giúp Quizzman Fanqie Engine khác với các công cụ tra cứu Hán Việt truyền thống.

→ Series 2 · Bài 10: Vì sao Parser Khang Hy Tự Điển khó hơn Parser HTML? Hành trình Reverse Engineering một bộ từ điển hơn 300 năm tuổi