惠子相梁，莊子往見之。或謂惠子曰：「莊子來，欲代子相。」於是惠子恐，搜於國中三日三夜。莊子往見之，曰：「南方有鳥，其名為鵷鶵，子知之乎？夫鵷鶵發於南海，而飛於北海；非梧桐不止，非練實不食，非醴泉不飲。於是鴟得腐鼠，鵷鶵過之，仰而視之曰：『嚇！』今子欲以子之梁國而嚇我邪？」
>
— Trang Tử, thiên Thu Thủy (秋水)
Bối cảnh
Trong lịch sử Trung Hoa thời Chiến Quốc, Huệ Tử (惠子, Huệ Thi) là một học giả nổi tiếng thuộc Danh gia, đồng thời từng giữ chức Tướng quốc nước Lương (梁), tức nước Ngụy sau khi dời đô đến Đại Lương. Ông cũng là người bạn biện luận lâu năm của Trang Tử. Hai người nhiều lần đối thoại về triết học, để lại những câu chuyện nổi tiếng như "Cá vui trên sông Hào" hay "Uyên Sồ và chuột thối".
Theo nội dung của Trang Tử, khi nghe tin Trang Tử đến nước Lương, có người nói với Huệ Tử rằng Trang Tử muốn thay mình làm Tướng quốc. Lo sợ mất quyền lực, Huệ Tử cho người lùng tìm Trang Tử suốt ba ngày ba đêm.
Khi gặp Huệ Tử, Trang Tử không phủ nhận lời đồn cũng không giải thích về mục đích chuyến đi. Thay vào đó, ông kể một câu chuyện ngụ ngôn để trả lời.
Câu chuyện được ghi ở đâu? Có phải chính Trang Tử nói?
Ngụ ngôn này được ghi trong thiên Thu Thủy (秋水) của Trang Tử (Nam Hoa kinh).
Theo nghiên cứu văn bản học hiện đại, Trang Tử gồm ba phần: Nội thiên, Ngoại thiên và Tạp thiên. Trong đó, Thu Thủy thuộc Ngoại thiên, phần mà đa số học giả cho rằng được biên soạn bởi các học giả thuộc Trang học sau khi Trang Chu qua đời nhằm kế thừa và phát triển tư tưởng của ông.
Vì vậy, không có căn cứ để khẳng định đoạn văn này do chính Trang Chu cầm bút viết hay chính ông đã nói những lời ấy đúng như văn bản hiện còn. Tương tự, việc Huệ Tử cho người truy tìm Trang Tử cũng không được xác nhận bởi các tư liệu lịch sử độc lập. Dẫu vậy, toàn bộ ngụ ngôn phản ánh rất nhất quán tư tưởng của Trang học, nên từ lâu đã được xem là một trong những tác phẩm tiêu biểu nhất của truyền thống này.
Nội dung của ngụ ngôn
Trang Tử kể rằng ở phương Nam có một loài chim quý tên là Uyên Sồ (鵷鶵). Loài chim ấy bay từ Nam Hải đến Bắc Hải, chỉ đậu trên cây ngô đồng, chỉ ăn hạt quý và chỉ uống nước suối ngọt.
Trong khi đó, có một con cú vừa kiếm được một xác chuột đã thối rữa. Thấy Uyên Sồ bay ngang qua, nó lập tức ngẩng đầu quát lớn: "Hách!", như thể sợ bị cướp mất miếng mồi.
Kể xong, Trang Tử nhìn Huệ Tử và nói:
"Nay ngài cũng muốn dùng cái nước Lương của mình để dọa ta sao?"
Chỉ bằng một câu hỏi, Trang Tử đã phủ nhận hoàn toàn ý nghĩ rằng ông đến nước Lương để tranh chức Tướng quốc.
Ý nghĩa của ngụ ngôn
Điểm đặc sắc của câu chuyện nằm ở sự đối lập giữa hai hệ giá trị hoàn toàn khác nhau.
Đối với con cú, xác chuột thối là tài sản quý giá nhất nên nó luôn sống trong nỗi lo bị kẻ khác cướp mất. Cũng như vậy, Huệ Tử xem chức Tướng quốc là địa vị tối cao nên sinh lòng nghi kỵ, cho rằng Trang Tử nhất định muốn thay thế mình.
Trái lại, Uyên Sồ vốn chỉ đậu trên ngô đồng, chỉ ăn hạt quý và chỉ uống nước suối ngọt. Con chuột thối hoàn toàn không nằm trong thế giới giá trị của nó. Qua hình tượng ấy, Trang Tử muốn nói rằng quyền lực và danh vọng mà Huệ Tử hết sức trân trọng, trong mắt người theo Đạo lại chẳng đáng để bận tâm.
Ngụ ngôn còn phản ánh một đặc điểm phổ biến của con người: thường lấy chính dục vọng của mình để phán đoán người khác. Con cú cho rằng bất kỳ ai đi ngang qua cũng muốn cướp miếng mồi của nó. Huệ Tử cũng mặc nhiên tin rằng Trang Tử đến nước Lương là để tranh chức Tướng quốc. Khi con người quá chấp trước vào một điều gì đó, họ dễ cho rằng mọi người xung quanh cũng đều theo đuổi mục tiêu giống mình.
Sau cùng, câu chuyện khẳng định lý tưởng cốt lõi của Trang học: tự do tinh thần. Người đạt Đạo không bị trói buộc bởi địa vị, quyền lực hay lợi ích thế tục. Điều mà người đời xem là báu vật có thể chỉ là một "con chuột thối" trong mắt họ. Bởi vậy, ý nghĩa sâu xa của ngụ ngôn không nằm ở việc phủ nhận giá trị của chức tước, mà ở việc nhấn mạnh rằng giá trị của sự vật phụ thuộc vào chí hướng của con người. Khi chí hướng đã khác nhau, sẽ không còn lý do để tranh giành cùng một thứ.