Một trong những ngộ nhận phổ biến nhất hiện nay là đồng nhất Đạo gia (道家) với Đạo giáo (道教).
Chỉ vì hai khái niệm đều có chữ Đạo (道) mà nhiều người cho rằng chúng là một. Từ đó xuất hiện những suy luận như:
- Học Lão Tử là theo Đạo giáo.
- Nghiên cứu Trang Tử là Đạo sĩ.
- Hiểu Đạo gia thì phải biết bùa chú, phong thủy, luyện đan.
- Người mặc đạo bào chắc chắn là người theo tư tưởng Lão Trang.
Những suy luận này đều đánh đồng giữa một trường phái triết học và một tôn giáo.
Đạo gia là học phái, không phải tôn giáo
Trong Bách gia chư tử, Đạo gia là một trường phái triết học.
Đại diện tiêu biểu:
- Lão Tử
- Trang Tử
- Liệt Tử (trong truyền thống)
Đối tượng nghiên cứu của Đạo gia là:
- bản thể của Đạo;
- quy luật của tự nhiên;
- mối quan hệ giữa con người và vũ trụ;
- tự do tinh thần.
Đạo gia không có:
- giáo hội;
- giáo chủ;
- nghi lễ bắt buộc;
- hệ thống chức sắc;
- quy trình nhập đạo.
Nói cách khác, Đạo gia là một học phái tư tưởng, không phải một tổ chức tôn giáo.
Đạo giáo là một tôn giáo
Đạo giáo xuất hiện vào cuối thời Đông Hán.
Một tôn giáo cần nhiều yếu tố mà một học phái triết học không cần, chẳng hạn:
- giáo lý;
- giáo đoàn;
- nghi lễ;
- giới luật;
- chức sắc;
- tín đồ.
Đạo giáo tiếp thu tư tưởng của Đạo gia nhưng đồng thời còn dung hợp:
- Âm Dương gia;
- Ngũ Hành;
- Kinh Dịch;
- phương sĩ;
- tín ngưỡng dân gian;
- thần tiên học.
Do đó, Đạo giáo rộng hơn rất nhiều so với Đạo gia, và cũng không thể đồng nhất với Đạo gia.
Đạo gia chưa chắc là Đạo sĩ
Một người nghiên cứu triết học Lão – Trang không đồng nghĩa với việc người đó là Đạo sĩ.
Ví dụ:
Một giáo sư đại học nghiên cứu Đạo Đức Kinh suốt ba mươi năm.
Ông có thể:
- phân tích văn bản;
- khảo chứng Hán cổ;
- nghiên cứu tư tưởng;
- giảng dạy triết học.
Điều đó không khiến ông trở thành Đạo sĩ.
Ông đơn giản là một học giả nghiên cứu Đạo gia.
Cũng giống như:
- nghiên cứu Phật học không đồng nghĩa với việc là tăng sĩ;
- nghiên cứu Nho học không đồng nghĩa với việc là nho sinh hay quan lại.
Đạo sĩ cũng chưa chắc là người theo triết học Đạo gia
Chiều ngược lại cũng đúng.
Một Đạo sĩ có thể:
- chủ trì nghi lễ;
- tụng kinh;
- viết phù;
- cầu an;
- trừ tà;
- hành pháp.
Trong thực tế, không phải Đạo sĩ nào cũng nghiên cứu sâu Trang Tử hay triết học Đạo gia.
Nội dung đào tạo của nhiều truyền thống Đạo giáo tập trung vào:
- kinh điển tôn giáo;
- nghi lễ;
- giới luật;
- đàn pháp;
- pháp thuật;
- truyền thừa.
Việc nghiên cứu triết học Lão – Trang chỉ là một phần trong tổng thể ấy, thậm chí ở một số truyền thống còn không giữ vị trí trung tâm.
Một ví dụ dễ hiểu
Hãy so sánh với Phật giáo.
Có người là giáo sư nghiên cứu lịch sử Phật giáo.
Có người là nhà khảo cổ chuyên nghiên cứu kinh điển Pāli.
Có người là nhà ngôn ngữ học nghiên cứu Sanskrit.
Họ đều có thể rất am hiểu Phật học.
Điều đó không đồng nghĩa họ là tu sĩ.
Ngược lại, một vị tăng có thể dành phần lớn thời gian cho việc hoằng pháp, quản lý tự viện và hướng dẫn tín đồ, chứ không nhất thiết là chuyên gia khảo chứng văn bản cổ.
Đạo gia và Đạo giáo cũng có mối quan hệ tương tự.
Vì sao sự nhầm lẫn này phổ biến?
Có ba nguyên nhân chính.
Thứ nhất, cùng dùng chữ "Đạo"
Đạo gia (道家) và Đạo giáo (道教) chỉ khác nhau một chữ.
Nhiều người không biết rằng:
- 家 nghĩa là học phái, trường phái.
- 教 nghĩa là tôn giáo, giáo đoàn.
Trong Hán văn, đây là hai khái niệm hoàn toàn khác.
Thứ hai, Đạo giáo tôn Lão Tử làm giáo tổ
Đạo giáo thần thánh hóa Lão Tử thành Thái Thượng Lão Quân.
Điều này khiến nhiều người lầm tưởng:
Lão Tử sáng lập Đạo giáo.
Trên thực tế, Lão Tử sống trước khi Đạo giáo hình thành nhiều thế kỷ.
Ông là đại diện của Đạo gia, không phải người sáng lập một tổ chức tôn giáo mang tên Đạo giáo theo nghĩa lịch sử.
Thứ ba, ảnh hưởng của văn hóa đại chúng
Phim ảnh, tiểu thuyết và trò chơi điện tử thường dùng hình tượng Đạo sĩ như biểu tượng của toàn bộ tư tưởng Lão – Trang.
Kết quả là người xem dễ hình thành suy nghĩ:
Lão Tử = Đạo sĩ.
Trang Tử = Đạo sĩ.
Đạo gia = Đạo giáo.
Đó là một sự giản lược không phản ánh đúng tiến trình lịch sử.
Kết luận
Đạo gia và Đạo giáo là hai khái niệm khác nhau. Trong quá trình hình thành, Đạo giáo chịu ảnh hưởng và tiếp thu một phần tư tưởng của Đạo gia, nhưng hai hệ thống này không đồng nhất.
Đạo gia là một trường phái triết học.
Đạo giáo là một tôn giáo.
Vì vậy:
- Một người nghiên cứu Đạo gia chưa chắc là Đạo sĩ.
- Một Đạo sĩ cũng chưa chắc là nhà nghiên cứu triết học Đạo gia.
Hiểu được sự phân biệt này giúp chúng ta tránh đánh đồng giữa tư tưởng của Lão – Trang với toàn bộ giáo lý, nghi lễ và tín ngưỡng của Đạo giáo hình thành nhiều thế kỷ về sau. Đây cũng là cơ sở để tiếp cận lịch sử tư tưởng Trung Hoa một cách chính xác và tránh những ngộ nhận đã tồn tại khá phổ biến trong văn hóa đại chúng.