Giới thiệu
Bạn đã bao giờ gặp những tình huống như sau?
- Liên tục nhìn thấy đồng hồ đúng 11:11.
- Vừa nghĩ đến một người thì họ gọi điện.
- Mơ thấy rắn, hôm sau có chuyện xảy ra.
- Đi đâu cũng gặp biển số 6868.
- Sau khi xin quẻ, những sự kiện xung quanh dường như đều "khớp" với lời quẻ.
- Nghe tiếng chim kêu rồi cho rằng sắp có khách.
- Liên tiếp gặp cùng một con số trong nhiều ngày.
Nhiều người cho rằng đó là dấu hiệu của số phận, của vũ trụ hoặc của một sức mạnh siêu nhiên.
Tâm lý học và khoa học nhận thức đưa ra một cách giải thích khác:
Bộ não con người được tiến hóa để tìm kiếm quy luật, ngay cả khi quy luật đó thực sự không tồn tại.
Hai khái niệm quan trọng giải thích hiện tượng này là Pattern Recognition (Khả năng nhận diện quy luật) và Apophenia (Xu hướng nhìn thấy ý nghĩa trong những sự kiện ngẫu nhiên).
Pattern Recognition là gì?
Pattern Recognition là khả năng nhận ra quy luật, cấu trúc hoặc mối liên hệ giữa các sự kiện.
Đây là một trong những năng lực quan trọng nhất của bộ não.
Nhờ khả năng này, con người có thể:
- học ngôn ngữ;
- nhận diện khuôn mặt;
- học toán;
- phát hiện mùa vụ;
- dự đoán thời tiết;
- nhận ra dấu chân của thú săn;
- học chơi nhạc;
- lập trình máy tính.
Nếu không có khả năng nhận diện quy luật, nền văn minh hiện đại gần như không thể tồn tại.
Vì sao khả năng này được tiến hóa?
Hãy tưởng tượng một người nguyên thủy sống cách đây hàng chục nghìn năm.
Anh ta nhận thấy:
- nơi nào có nhiều dấu chân hươu thì dễ săn được thức ăn;
- bầu trời có những đám mây nhất định thì sắp mưa;
- tiếng gầm quen thuộc thường đi kèm sự xuất hiện của thú săn mồi.
Người phát hiện được những quy luật đó có cơ hội sống sót cao hơn.
Qua hàng nghìn thế hệ, bộ não con người ngày càng giỏi trong việc tìm kiếm quy luật.
Đây là một lợi thế tiến hóa rất lớn.
Khi khả năng này hoạt động quá mức
Đôi khi bộ não không chỉ tìm thấy quy luật thật.
Nó còn tạo ra quy luật từ những sự kiện hoàn toàn ngẫu nhiên.
Hiện tượng này được gọi là Apophenia.
Apophenia là gì?
Apophenia là xu hướng nhìn thấy mối liên hệ hoặc ý nghĩa giữa những sự kiện vốn không có quan hệ với nhau.
Nói cách khác:
Não bộ ghép các sự kiện rời rạc thành một câu chuyện có ý nghĩa.
Điều này không có nghĩa con người cố tình tưởng tượng.
Đó là một đặc điểm tự nhiên của nhận thức.
Pareidolia – Một dạng đặc biệt của Apophenia
Bạn từng thấy:
- khuôn mặt trên mây;
- khuôn mặt trên thân cây;
- hình người trên Mặt Trăng;
- gương mặt trên lát bánh mì;
- con vật trong các vệt mực.
Đó là Pareidolia.
Não người được tối ưu để nhận diện khuôn mặt.
Đôi khi chỉ cần vài chấm và một đường cong, chúng ta cũng cảm thấy:
"Có gương mặt ở đó."
Trong khi thực tế chỉ là những hình dạng ngẫu nhiên.
Những ví dụ quen thuộc
Đồng hồ 11:11
Bạn vô tình nhìn thấy 11:11.
Sau đó bạn bắt đầu chú ý nhiều hơn đến thời điểm này.
Mỗi lần nhìn thấy, bạn đều ghi nhớ.
Những lần nhìn đồng hồ vào 10:37 hoặc 14:26 lại nhanh chóng bị quên.
Dần dần, bạn có cảm giác:
"Mình lúc nào cũng thấy 11:11."
Biển số xe
Một ngày bạn để ý biển số 6868.
Sau đó, bạn bắt đầu phát hiện rất nhiều biển số có chứa 68.
Không phải vì chúng xuất hiện nhiều hơn.
Mà vì não đã ưu tiên chú ý đến chúng.
Mơ thấy một người
Bạn mơ thấy một người bạn cũ.
Hai ngày sau, người đó nhắn tin.
Bạn nghĩ:
"Đúng là có điềm."
Trong thực tế, bạn đã có hàng trăm giấc mơ khác không dẫn đến bất kỳ sự kiện nào và chúng dần bị lãng quên.
Chim bay vào nhà
Một hôm chim bay vào nhà.
Chiều hôm đó có khách đến.
Bạn ghi nhớ sự trùng hợp này.
Mười lần chim bay vào nhưng không có chuyện gì xảy ra lại không để lại ấn tượng.
Gieo quẻ nhiều lần
Sau khi gieo quẻ, bạn bắt đầu chú ý nhiều hơn đến mọi sự kiện xảy ra xung quanh.
Bất kỳ chi tiết nào có vẻ phù hợp với nội dung của quẻ đều dễ được ghi nhớ và liên kết với lời quẻ.
Đây là một ví dụ cho thấy Pattern Recognition có thể kết hợp với Confirmation Bias để tạo cảm giác rằng quẻ "đang ứng nghiệm" — xem thêm Self-fulfilling Prophecy.
Pattern Recognition không phải lúc nào cũng sai
Điều quan trọng là phân biệt:
Quy luật thật và quy luật tưởng tượng.
Ví dụ về quy luật thật:
- Trái Đất quay quanh Mặt Trời.
- Mùa mưa đến sau những điều kiện khí tượng nhất định.
- Vi khuẩn gây ra nhiều bệnh truyền nhiễm.
- Hút thuốc làm tăng nguy cơ ung thư phổi.
Những quy luật này được xác nhận bằng quan sát lặp lại, thí nghiệm và bằng chứng.
Ngược lại, nếu chỉ dựa trên vài sự kiện trùng hợp mà kết luận có quy luật, chúng ta rất dễ mắc Apophenia.
Pattern Recognition và Confirmation Bias
Hai hiện tượng này thường đi cùng nhau.
Ví dụ:
Bạn tin rằng số 68 mang lại may mắn.
↓
Bạn bắt đầu chú ý đến số 68 nhiều hơn.
↓
Mỗi lần gặp điều tốt khi có số 68, bạn ghi nhớ.
↓
Những lần không có gì đặc biệt bị bỏ qua.
↓
Niềm tin ngày càng mạnh.
Trong ví dụ này:
- Pattern Recognition giúp bạn nhìn thấy "quy luật".
- Confirmation Bias giúp bạn chỉ ghi nhớ những bằng chứng phù hợp.
15 ví dụ dễ gặp
- Liên tục thấy một con số rồi cho rằng đó là thông điệp.
- Mơ một giấc mơ rồi gắn với sự kiện xảy ra sau đó.
- Thấy chim bay vào nhà và coi là điềm báo.
- Nghe tiếng quạ rồi nghĩ sắp có chuyện.
- Vừa nghĩ đến ai thì người đó gọi điện.
- Gặp cùng một người nhiều lần và cho rằng có duyên số đặc biệt.
- Thấy khuôn mặt trên đám mây.
- Thấy hình con vật trên vách đá.
- Cho rằng một chuỗi số luôn mang lại may mắn.
- Tin một vật luôn đem lại vận tốt vì từng nhiều lần thành công khi mang theo.
- Gắn một bài hát với những sự kiện đặc biệt trong đời.
- Cho rằng một ngày trong tuần luôn xui xẻo.
- Nhìn thấy nhiều sự trùng hợp rồi kết luận có "bàn tay sắp đặt".
- Cho rằng các sự kiện ngẫu nhiên đều có ý nghĩa riêng dành cho mình.
- Tìm thấy những "dấu hiệu" xác nhận điều mình đang mong đợi.
Làm sao để phân biệt quy luật thật và quy luật tưởng tượng?
Hãy tự hỏi:
- Hiện tượng này có lặp lại nhiều lần không?
- Người khác có quan sát được kết quả tương tự không?
- Có thể kiểm chứng bằng dữ liệu hay thí nghiệm không?
- Có lời giải thích đơn giản hơn không?
- Mình đang dựa trên hàng trăm quan sát hay chỉ vài sự trùng hợp nổi bật?
Những câu hỏi này giúp giảm nguy cơ nhầm lẫn giữa quy luật thực sự và những mối liên hệ do bộ não tự tạo ra.
Kết luận
Khả năng nhận diện quy luật là một trong những năng lực quan trọng nhất giúp loài người học hỏi và tồn tại.
Chính vì năng lực này quá mạnh, bộ não đôi khi cũng nhìn thấy những quy luật và ý nghĩa ở nơi chỉ có các sự kiện ngẫu nhiên.
Hiểu được Pattern Recognition và Apophenia không có nghĩa là phủ nhận mọi trải nghiệm đặc biệt của con người. Điều đó giúp chúng ta biết phân biệt giữa một giả thuyết thú vị và một quy luật đã được kiểm chứng, từ đó đưa ra những kết luận thận trọng và khách quan hơn.