Lịch sử phản thiết và sự ra đời của hệ thống 《切韻》《廣韻》

Chuỗi Quizzman Fanqie Engine — Phần 2

• ← Phần 1: Quizzman Fanqie Engine là gì?
• Chuyên mục: Phiên thiết

Trong hơn một nghìn năm trước khi bảng chữ cái Latin, IPA hay Hán ngữ Pinyin xuất hiện, các học giả Trung Hoa đã xây dựng một hệ thống mô tả phát âm vô cùng tinh vi mang tên phản thiết (反切). Không chỉ là phương pháp chú âm, phản thiết còn trở thành nền tảng của toàn bộ ngành âm vận học Trung Quốc và là chiếc chìa khóa giúp các nhà ngôn ngữ học hiện đại phục dựng phát âm của tiếng Hán Trung Cổ. Đối với Quizzman Fanqie Engine, phản thiết không chỉ là dữ liệu lịch sử mà còn là điểm khởi đầu của toàn bộ quá trình suy diễn âm Hán Việt.

Khi tiếng Hán chưa có bảng phiên âm

Ngày nay, việc ghi lại cách phát âm của một ngôn ngữ là điều hết sức bình thường. Tiếng Anh sử dụng bảng chữ cái Latin và IPA để biểu diễn phát âm, tiếng Nhật có Hiragana và Katakana, còn tiếng Trung hiện đại sử dụng Hán ngữ Pinyin hoặc Chú âm phù hiệu (Zhuyin).

Tuy nhiên, trong phần lớn lịch sử Trung Hoa, những hệ thống này chưa hề tồn tại.

Điều này đặt ra một bài toán rất lớn.

Làm thế nào để giải thích cho người khác cách phát âm của một chữ Hán khi bản thân chữ Hán là chữ biểu ý, không phản ánh trực tiếp cách đọc?

Ví dụ, nếu gặp một chữ hiếm trong kinh điển, làm sao người đọc biết phải phát âm như thế nào?

Trong giai đoạn đầu, các học giả chỉ có thể sử dụng phương pháp độc nhược (讀若), tức là ghi:

"Đọc giống chữ..."

Ví dụ:

某字讀若某

Phương pháp này đơn giản nhưng có nhiều hạn chế.

• Nếu người đọc không biết chữ được dùng để so sánh thì vẫn không thể đọc.
• Không thể mô tả chính xác những khác biệt nhỏ về phụ âm đầu, nguyên âm hay thanh điệu.
• Không thể áp dụng thống nhất cho hàng chục nghìn chữ Hán.

Khi số lượng thư tịch ngày càng lớn, độc nhược không còn đáp ứng được nhu cầu học thuật.

Một phương pháp chính xác hơn là điều tất yếu.

Sự ra đời của phản thiết

Khoảng cuối thời Hán và đầu thời Nam Bắc triều, phương pháp phản thiết (反切) dần được hình thành và nhanh chóng trở thành chuẩn chú âm của thế giới Hán văn.

Nguyên lý của phản thiết rất đơn giản nhưng vô cùng sáng tạo.

Thay vì sử dụng một chữ để chỉ toàn bộ cách đọc, phản thiết chia âm tiết thành hai phần:

• Thanh mẫu (聲母) – phụ âm đầu.
• Vận mẫu (韻母) – phần còn lại của âm tiết, bao gồm nguyên âm, âm cuối và thanh điệu.

Hai thành phần này được lấy từ hai chữ Hán khác nhau.

Ví dụ:

德紅切

được hiểu như sau:

• lấy thanh mẫu của 德;
• lấy vận mẫu và thanh điệu của 紅;
• ghép hai phần lại để tạo thành cách đọc của chữ cần chú âm.

Ngày nay, ý tưởng này nghe có vẻ hiển nhiên. Tuy nhiên, đối với thế kỷ VI, đây là một bước tiến mang tính cách mạng.

Lần đầu tiên trong lịch sử, cách phát âm của hàng chục nghìn chữ Hán có thể được mô tả bằng một hệ thống thống nhất mà không cần phát minh một bảng chữ cái mới.

Từ phản thiết đến âm vận học

Ban đầu, phản thiết chỉ là một công cụ chú âm.

Nhưng càng sử dụng rộng rãi, các học giả càng nhận ra rằng hàng chục nghìn phản thiết không hề tồn tại một cách độc lập.

Chúng tạo thành một mạng lưới quy luật rất chặt chẽ.

Những chữ có cùng thanh mẫu thường chia sẻ các đặc điểm phát âm giống nhau.

Những chữ thuộc cùng vận cũng có cấu trúc âm tiết gần giống nhau.

Những nhóm vận lại có thể tiếp tục gom thành các nhiếp (攝) lớn hơn.

Từ đây, âm vận học Trung Quốc bắt đầu hình thành.

Thay vì nghiên cứu từng chữ riêng lẻ, các học giả bắt đầu nghiên cứu toàn bộ hệ thống âm thanh của tiếng Hán.

Đó chính là nền móng của ngành âm vận học (音韻學).

《切韻》 – cột mốc quan trọng của âm vận học Trung Quốc

Năm 601, học giả Lục Pháp Ngôn (陸法言) biên soạn cuốn 《切韻》, được xem là cột mốc quan trọng nhất trong lịch sử âm vận học Trung Quốc.

Mục tiêu của 《切韻》 không phải là tạo ra một từ điển thông thường.

Thay vào đó, tác phẩm này cố gắng thống nhất cách đọc của các vùng khác nhau, xây dựng một chuẩn ngữ âm phục vụ việc đọc kinh điển và làm thơ.

Mỗi chữ trong 《切韻》 đều được chú bằng phản thiết.

Điều này giúp cho cách phát âm của hàng nghìn chữ Hán được mô tả một cách nhất quán.

Mặc dù bản gốc của 《切韻》 không còn tồn tại nguyên vẹn, ảnh hưởng của nó kéo dài suốt hơn một nghìn năm và trở thành nền tảng của mọi vận thư đời sau.

《廣韻》 – bộ dữ liệu lớn nhất của tiếng Hán Trung Cổ

Nếu 《切韻》 đặt nền móng, thì 《廣韻》 là công trình giúp hệ thống phản thiết đạt đến quy mô hoàn chỉnh.

Biên soạn vào đầu thời Bắc Tống, 《廣韻》 mở rộng đáng kể số lượng mục từ và phản thiết, trở thành bộ vận thư đầy đủ nhất còn lưu truyền.

Đối với các nhà nghiên cứu hiện đại, 《廣韻》 đặc biệt quan trọng vì ba lý do.

Thứ nhất, quy mô rất lớn

《廣韻》 ghi nhận hàng chục nghìn mục từ cùng phản thiết tương ứng, phản ánh gần như toàn bộ hệ thống âm vị của tiếng Hán Trung Cổ.

Đây là kho dữ liệu đồ sộ mà các nhà ngôn ngữ học vẫn sử dụng cho đến ngày nay.

Thứ hai, cấu trúc âm vị rõ ràng

Không chỉ ghi phản thiết, 《廣韻》 còn phân loại các chữ theo:

• thanh điệu;
• vận;
• nhóm vận;
• thứ tự hệ thống.

Điều này cho phép các học giả nghiên cứu quan hệ giữa các âm thay vì chỉ tra cứu từng chữ riêng lẻ.

Thứ ba, ảnh hưởng lâu dài

Trong nhiều thế kỷ, 《廣韻》 trở thành tài liệu chuẩn của giới học thuật Đông Á.

Nhiều công trình âm vận học đời sau đều dựa trên hệ thống phân loại của bộ sách này.

Ngày nay, phần lớn các dự án phục dựng Middle Chinese, bao gồm nhiều hệ thống Baxter-like và cơ sở dữ liệu hiện đại, vẫn sử dụng dữ liệu từ 《廣韻》 làm nền tảng.

Từ vận thư đến ngôn ngữ học hiện đại

Trong nhiều thế kỷ, phản thiết chủ yếu phục vụ việc đọc sách và làm thơ.

Đến cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, cùng với sự phát triển của ngôn ngữ học lịch sử, các học giả bắt đầu nhận ra giá trị khoa học to lớn của hệ thống này.

Những tên tuổi như Bernhard Karlgren, Edwin Pulleyblank, William Baxter, Laurent Sagart, Lý Phương Quế, Trịnh Trương Thượng Phương và nhiều nhà nghiên cứu khác đã sử dụng phản thiết cùng các vận thư để phục dựng hệ thống âm vị của tiếng Hán Trung Cổ.

Nhờ đó, ngày nay chúng ta có thể mô tả khá chi tiết:

• thanh mẫu;
• vận mẫu;
• khai khẩu và hợp khẩu;
• đẳng;
• nhiếp;
• thanh điệu;
• quan hệ giữa các phương ngữ Trung Quốc hiện đại;
• mối liên hệ giữa Hán Việt, Hán Nhật, Hán Hàn và tiếng Hán Trung Cổ.

Điều đáng chú ý là các công trình phục dựng hiện đại không coi phản thiết là "cách phiên âm cổ", mà xem nó như một hệ thống dữ liệu ngữ âm có cấu trúc.

Chính cách nhìn này đã mở đường cho việc xây dựng các hệ thống xử lý bằng máy tính.

Vì sao phản thiết vẫn còn giá trị trong kỷ nguyên AI?

Có người cho rằng khi đã có Pinyin, phản thiết chỉ còn mang ý nghĩa lịch sử.

Thực tế hoàn toàn ngược lại.

Pinyin chỉ mô tả cách phát âm của tiếng Quan thoại hiện đại, trong khi phản thiết phản ánh cấu trúc âm vị của tiếng Hán Trung Cổ.

Đó là hai tầng dữ liệu hoàn toàn khác nhau.

Nếu mục tiêu chỉ là đọc tiếng Trung hiện đại, Pinyin là đủ.

Nhưng nếu muốn:

• nghiên cứu lịch sử ngôn ngữ;
• phục dựng phát âm cổ;
• giải thích nguồn gốc âm Hán Việt;
• so sánh Hán Nhật, Hán Hàn và Hán Việt;
• xây dựng các hệ thống NLP lịch sử;

thì phản thiết vẫn là nguồn dữ liệu có giá trị đặc biệt.

Chính vì vậy, Quizzman Fanqie Engine không sử dụng Pinyin làm dữ liệu đầu vào.

Engine bắt đầu từ phản thiết, phục dựng các đặc trưng của tiếng Hán Trung Cổ, sau đó mới suy diễn sang Hán Việt và Pinyin hiện đại.

Đó cũng là điểm khác biệt căn bản giữa một công cụ phiên âm hiện đại và một phonological engine dựa trên âm vận học lịch sử.

Từ phản thiết đến Quizzman Fanqie Engine

Đối với Quizzman Fanqie Engine, phản thiết không phải là một chuỗi văn bản để hiển thị cho người dùng.

Mỗi phản thiết được xem như một tập hợp dữ liệu ngữ âm có cấu trúc.

Từ hai chữ của phản thiết, engine lần lượt xác định:

• thanh mẫu;
• vận mẫu;
• nhiếp;
• đẳng;
• khai khẩu hoặc hợp khẩu;
• thanh điệu;
• các đặc trưng âm vị liên quan.

Toàn bộ thông tin này trở thành hồ sơ ngữ âm của tiếng Hán Trung Cổ, là nền tảng để engine tái dựng phát âm, suy diễn âm Hán Việt và đối chiếu với lớp từ vựng lịch sử.

Nói cách khác, điều Quizzman Fanqie Engine kế thừa không chỉ là phản thiết, mà còn là toàn bộ tư duy phân tích âm vị mà các học giả Trung Hoa đã xây dựng và hoàn thiện trong hơn một thiên niên kỷ.

Ở phần tiếp theo, chúng ta sẽ tìm hiểu một câu hỏi quan trọng hơn: âm Hán Việt được hình thành như thế nào, và vì sao người Việt ngày nay vẫn đọc được hàng chục nghìn chữ Hán theo một hệ thống quy luật nhất quán sau hơn một nghìn năm phát triển lịch sử.

→ Phần 3: Âm Hán Việt được hình thành như thế nào? Từ Trường An thời Đường đến tiếng Việt hiện đại