Cách nhớ chữ Hán lâu quên

1. Trước hết, phải hiểu lược sử chữ Hán

Muốn nhớ được chữ Hán, bạn phải hiểu vì sao nó có hình dạng như vậy. Chữ Hán không phải ngẫu nhiên mà ra; nó được hình thành qua hàng nghìn năm, từ những nét khắc trên mai rùa và xương thú (giáp cốt văn 甲骨文) thời nhà Thương (商朝), rồi phát triển qua kim văn (金文), triện thư (篆书), lệ thư (隶书), và đến khải thư (楷书) hiện đại.

Không phải mỗi chữ đều có một “câu chuyện” như nhiều người thường nghĩ, nhưng quả thật nhiều chữ chứa đựng triết lý, cách quan sát và tư duy của người xưa. Khi hiểu được vì sao chữ có hình dạng và ý nghĩa ấy, bạn sẽ nhớ lâu hơn rất nhiều.

2. Phải nắm được sáu phép

Lục thư 六书

Khái niệm Lục thư được ghi lại sớm nhất trong 《周礼·地官·保氏》 (Chu Lễ – Địa Quan – Bảo Thị), và được giải thích rõ ràng hơn trong 《说文解字·叙》 (Thuyết Văn Giải Tự – Tự tự) của Hứa Thận (许慎) vào thời Đông Hán (东汉).

Lục thư là sáu phương pháp dùng để tạo và sử dụng chữ Hán, giúp người học hiểu rõ nguồn gốc, cấu tạo và ý nghĩa của từng chữ.

Theo MandarinQuizz, sáu phép này chia làm hai nhóm:

• Bốn phép sáng tạo: 象形 (tượng hình), 指事 (chỉ sự), 会意 (hội ý), 形声 (hình thanh)

• Hai phép vận dụng: 假借 (giả tá), 转注 (chuyển chú)

▪ 象形 (Tượng hình)

Vẽ lại hình dáng sự vật.

Ví dụ: 日 (mặt trời), 月 (mặt trăng), 木 (cây), 山 (núi).

Học nhóm này dễ nhất, vì hình thức trực quan gần gũi.

▪ 指事 (Chỉ sự)

Dùng ký hiệu để chỉ ý trừu tượng.

Ví dụ: 上 (trên), 下 (dưới), 本 (gốc cây – có nét chỉ phần gốc).

Kiểu chữ này dùng “ký hiệu” để thể hiện khái niệm.

▪ 会意 (Hội ý)

Ghép nhiều yếu tố để tạo nghĩa mới.

Ví dụ: 休 = 人 (người) + 木 (cây) → người dựa vào cây → “nghỉ ngơi”.

Loại này rất thú vị, vì học giống như “đoán nghĩa qua ghép hình”.

▪ 形声 (Hình thanh)

Một phần chỉ nghĩa, một phần chỉ âm.

Ví dụ: 河 (hà – sông) = 氵(bộ thủy, chỉ nước) + 可 (phát âm gần “hè/kě”).

Khoảng 80% chữ Hán hiện nay thuộc nhóm này – nắm vững là học cực nhanh.

▪ 假借 (Giả tá)

Mượn chữ có sẵn để ghi âm cho một từ khác.

Ví dụ: 来 ban đầu nghĩa là “lúa mì”, sau được mượn để ghi âm “đến”.

Tức là “mượn âm dùng tạm”.

▪ 转注 (Chuyển chú)

Hai chữ cùng gốc nghĩa, có thể dùng thay qua lại.

Ví dụ: 考 và 老 vốn có quan hệ gần nghĩa trong cổ văn (“già, có kinh nghiệm”).

Giúp ta hiểu mối liên hệ trong hệ thống chữ.

3. Tập viết nhiều lần các chữ đơn giản, ít nét

Đừng vội viết chữ phức tạp. Hãy bắt đầu từ những chữ ít nét, dễ nhận diện: 一, 二, 三, 人, 大, 小, 中…

Vừa viết vừa đọc, vừa nghĩ đến nghĩa và hình — như vậy não bộ sẽ tạo liên kết mạnh giữa hình, âm, nghĩa.

Lúc đầu có thể thấy chậm, nhưng sau một thời gian, tốc độ nhận diện sẽ tăng vọt.

4. Tập phân tích cấu tạo chữ và bộ thủ

Trước tiên, hãy tự hỏi chữ đó thuộc loại nào trong Lục thư.

Nếu là chữ hình thanh, cần xác định bộ phận biểu ý và bộ phận biểu âm.

Nếu là chữ tượng hình hoặc hội ý, hãy hình dung hình ảnh gốc ban đầu.

Mỗi chữ Hán đều có một bộ thủ (radical) — phần gốc cho biết nghĩa chung.

Ví dụ:

• 氵 (tam điểm thủy) → liên quan đến nước

• 火 → liên quan đến lửa

• 心 → liên quan đến cảm xúc, tâm lý

Hãy tập phân tích cấu tạo: chữ này có bộ gì, phần âm ở đâu, cách ghép ra sao.

Sau đó, đối chiếu với từ điển chữ Hán (như MandarinQuizz Dictionary hoặc Unihan) để hiểu rõ:

• nghĩa gốc,

• âm đọc,

• các dạng chữ cổ (giáp cốt, kim văn, triện thư),

• và sự phát triển đến chữ hiện đại.

Khi bạn nhìn chữ không chỉ bằng “mắt”, mà bằng “hiểu biết”, trí nhớ sẽ bền hơn gấp nhiều lần.

5. Học âm Hán – Việt: lợi thế riêng của người Việt

Người Việt có một lợi thế rất lớn: vốn từ Hán – Việt.

Nhiều từ tiếng Việt chính là âm đọc xưa của chữ Hán, như “học – 学”, “quốc – 国”, “tâm – 心”, “ngữ – 语”.

Nhờ vậy, chúng ta đoán nghĩa rất nhanh, và nếu học đúng cách, hoàn toàn có thể mở rộng sang chữ Hán Nôm sau này.

Tuy nhiên, cần lưu ý:

• Không phải từ Hán Việt nào cũng còn được dùng ở Trung Quốc ngày nay.

• Có nhiều từ khác nghĩa hoặc mang sắc thái cổ (ví dụ: “phụ nữ”, “nhân sĩ”, “thiện nam tín nữ”…).

Hãy dùng âm Hán Việt như cầu nối để hiểu sâu hơn, chứ không phải công cụ để “đoán bừa”.

6. Kết

Học chữ Hán là hành trình rèn trí nhớ và sự kiên nhẫn.

Giai đoạn đầu bao giờ cũng khó, nhưng nếu bạn vượt qua đoạn khởi đầu, bạn sẽ phát hiện chữ Hán không còn khô cứng nữa.

Mỗi chữ sẽ trở thành một mảnh ghép văn hóa, một “dấu ấn triết lý” của người xưa.

Giống như học guitar – ban đầu tay đau, dây cứng, nhưng nếu không bỏ cuộc, bạn sẽ dần “vào nhịp”, và việc nhớ chữ Hán cũng sẽ trở nên tự nhiên, nhẹ nhàng.